Naar de inhoud
Shantaramkenniscentrum voor klassieke yoga

Home / Kenniscentrum / Fundament

Fundament · wat yoga is en waar ze vandaan komt

Van materie naar bewustzijn: de weg naar binnen

अन्तर्मुखantarmukha

Een kaart uit Björns lessen: hoe je aandacht van het lichaam via de adem en de geest naar het bewustzijn zelf gaat, en waarom de klassieke yoga naar binnen oefent en niet naar buiten.

9 minuten lezen12 bronnenBijgewerkt 17 november 2026

Van materie naar bewustzijn: de weg van zintuigen, lichaam, adem en waakgeest via droom en diepe slaap naar turiya, met daaronder de techniek als straal door de samskara's naar meditatie.Van materie naar bewustzijn: de weg van zintuigen, lichaam, adem en waakgeest via droom en diepe slaap naar turiya, met daaronder de techniek als straal door de samskara's naar meditatie.
Van materie naar bewustzijn. Bovenaan de toestanden van links (naar buiten) naar rechts (naar binnen), onderaan de techniek die je erheen brengt. Op een gsm schuif je de kaart opzij. © Björn Maroten, Shantaram Yoga. Overnemen of afdrukken mag alleen met toestemming.

Deze kaart nam ik 18 jaar mee naar elke yogales. Ze toont in één beeld wat de klassieke yoga bedoelt met 'naar binnen gaan'. Bovenaan zie je waar je aandacht woont, van de zintuigen tot het bewustzijn zelf. Onderaan zie je hoe een techniek je daar brengt. De kleuren zijn die van de vijf kosha's op deze site.

De kaart lezen

Lees de bovenste helft van links naar rechts. Zo gaat de weg naar binnen.

  1. Zintuigen (indriya). Je ogen, oren, huid, tong en neus staan open naar de wereld. De pijlen gaan twee kanten op: de wereld komt binnen, en je aandacht loopt naar buiten.
  2. Lichaam (annamaya kosha). Het lichaam draagt de zintuigen. Het is het grofste en het eerste wat je voelt.
  3. Adem (prana). De brug tussen lichaam en geest. Een onrustige adem maakt een onrustige geest, en omgekeerd.
  4. Waakgeest (jagrat). Je denken overdag: plannen, praten, oordelen. Het zit vóór het onderbewuste, zoals een raam vóór een kamer.
  5. Het onderbewuste, in twee delen. Actief: de droom (svapna), waar indrukken als beelden opkomen. Latent: de diepe slaap (sushupti), waar ze stil liggen als zaadjes.
  6. Turiya, 'de vierde'. Geen vierde toestand naast de andere drie, maar het bewustzijn dat ze alle drie draagt. Wie daar rust, noemt de traditie in yoga of in samadhi.

Drie toestanden en een vierde

De indeling komt uit de Mandukya Upanishad, een van de kortste en oudste teksten over bewustzijn. Ze noemt de waaktoestand naar buiten kennend, de droom naar binnen kennend en de diepe slaap één massa van kennen, zonder verlangen en zonder droom. Turiya is wat overblijft als je de drie wegdenkt: stil, niet te grijpen, en toch het meest wezenlijke. Je kent alle drie de toestanden elke dag. De oefening is om bewust te blijven waar je anders wegglijdt.

Yoga nidra werkt precies op die grens: je lichaam slaapt, je bewustzijn blijft. Lees ook Yoga nidra en Samadhi: wat het is en wat niet.

Sterfelijk en onsterfelijk

De as onder de bovenste helft zegt wat blijft. Het lichaam en de zintuigen vergaan. Het zelf, de getuige, wordt volgens de Bhagavad Gita niet geboren en sterft niet. Daartussen ligt het onderbewuste: de indrukken die je verzamelde. Volgens de Gita neemt de persoon ze mee naar een volgend leven, zoals de wind een geur meeneemt. Daarom staat er 'deels sterfelijk'.

Je hoeft dat niet te geloven om de kaart te gebruiken. Ook binnen één leven zie je het: je lichaam verandert voortdurend, je gewoontes blijven hangen, en iets in jou ziet beide.

Welke filosofie zit erachter

De ruggengraat van de kaart is samkhya, de oudste filosofie van India en de basis van Patañjali's yoga. Samkhya ziet twee werkelijkheden: prakriti, de materie, en purusha, het zuivere bewustzijn. Alles wat verandert, hoort bij prakriti: het lichaam, de zintuigen, de adem, maar ook de geest en het verstand. Purusha verandert niet en kijkt alleen toe. De titel zegt het: van materie naar bewustzijn.

Ook de rest van de kaart is samkhya en yoga. De getuige die onsterfelijk is, is purusha. De indrukken die meereizen, zitten volgens de Samkhya Karika in het fijne lichaam (linga sharira), dat van leven naar leven gaat. En het einde van lijden en karma is wat Patañjali kaivalya noemt: purusha die niet langer samenvalt met wat hij ziet.

Twee delen komen uit de Vedanta, de filosofie van de Upanishads. De drie toestanden met turiya als vierde staan in de Mandukya Upanishad, en de vijf kosha's in de Taittiriya Upanishad. Het verschil is niet klein: samkhya houdt materie en bewustzijn gescheiden, Vedanta zegt dat ze ten slotte één zijn. Daarom spreekt de kaart van een persoonlijke ziel die verruimt. Dat is eerder Vedanta dan samkhya. De kaart gebruikt beide, zoals de meeste klassieke leraren deden. Meer over samkhya lees je in Kleshas, guna's en samkhya.

Twee richtingen: de beweging van het leven

De kaart heet van materie naar bewustzijn, maar je kunt ze ook andersom lezen. Van rechts naar links ontstaat het leven: bewustzijn wordt geest, adem, zintuigen en lichaam. Van links naar rechts keert de yoga terug naar de bron. Het is één beweging, uit en terug: de beweging van het leven zelf.

De bronnen beschrijven beide richtingen. De Taittiriya Upanishad vertelt hoe uit het zelf de ruimte ontstaat, daaruit lucht, vuur, water en aarde, daaruit planten en voedsel, en uit voedsel de mens. Meteen daarna volgen de vijf kosha's: de weg terug naar binnen. In samkhya ontvouwt prakriti zich van fijn naar grof. Patañjali noemt de weg terug pratiprasava: alles keert op zijn stappen terug naar zijn oorsprong (Yoga Sutra 2.10 en 4.34). De traditie spreekt ook van twee wegen: pravritti, de wereld in, en nivritti, terug naar binnen.

Je kent die beweging van je eigen adem: uitademen en inademen. Naar buiten gaan is dus niet fout, het hoort bij leven. Wie alleen naar buiten gaat en nooit terugkeert, verliest wel de bron uit het oog. Daarom oefent yoga de weg terug, zodat je daarna bewust weer naar buiten gaat.

De trechter: hoe een techniek werkt

De onderste helft toont hoe je van links naar rechts komt. Een techniek is een straal van aandacht. Hoe smaller, hoe dieper ze gaat.

  • Zintuigen ingetrokken. Eerst haal je je aandacht terug uit de zintuigen. Dat is pratyahara, de vijfde stap van Patañjali.
  • Eenpuntigheid (ekagrata). Je houdt de aandacht op één punt: een houding, de adem, een klank. Patañjali raadt aan om bij één ding te blijven. Dat is de laserstraal.
  • Samskara's. Op weg naar binnen kom je je eigen indrukken tegen: herinneringen, angsten, oude patronen. Ze komen op tijdens de oefening. Dat is geen fout, het is het werk. Asana, pranayama en mantra zijn de voertuigen die je er stabiel doorheen dragen.
  • Meditatie (dhyana). Voorbij die laag opent de straal zich. De Yoga Sutra's zeggen dat de indruk van diepe concentratie de andere indrukken tegenhoudt, en dat daarmee de kleshas en het karma ophouden. De persoonlijke ziel (jivatman) verruimt.

Merk op: de straal begint smal en wordt pas aan het eind breed. Wie meteen 'ruim' wil zijn, zonder discipline en zonder door de eigen indrukken te gaan, slaat het werk over.

Waarom naar binnen

De Katha Upanishad zegt het al: de zintuigen zijn naar buiten geboord, daarom kijkt de mens naar buiten en niet naar binnen. Een enkeling die het onsterfelijke zocht, draaide zijn blik om. Daar gaat de hele kaart over.

Een deel van de moderne spiritualiteit gaat de andere kant op. Het richt bewustzijnsoefeningen op de wereld: iets aantrekken, energie sturen, bijzondere ervaringen verzamelen. De aandacht blijft dan in de linkerkolom, bij de zintuigen en de waakgeest. De samskara's worden niet aangeraakt. Je leven draait in rondjes: dezelfde patronen, in een nieuw jasje.

In achttien jaar lesgeven zag ik het vaak. Mensen oefenen met veel inzet, maar hun aandacht blijft naar buiten gericht. Het voelt als groei, en toch blijft hun leven op dezelfde plek staan. Dat ligt niet aan hen. Het ligt aan de richting, en daarover wil ik eerlijk zijn.

Björn Maroten

Naar binnen betekent niet dat je je afsluit van de wereld. Wat je op die weg leert, is focus: je aandacht op één punt houden. Dat kun je overal oefenen, ook in de wereld: bij je werk, in een gesprek, bij één taak tegelijk. Waar je focus gaat, gaat je bewustzijn vanzelf mee. Zo stuur jij je bewustzijn in de wereld, en niet de wereld jouw bewustzijn. Je komt rustiger terug, minder gedreven door oude indrukken. De Bhagavad Gita noemt dat handelen zonder vast te hangen aan de vrucht. Lees ook Karma yoga en bhakti yoga en Wat je over yoga hoort, en wat klopt.

Wat de traditie erover zegt

Is naar binnen keren de enige weg? De bronnen zijn het erover eens dat de oefening binnen begint. Ze zijn het er ook over eens dat ze daar niet eindigt.

  • Patañjali waarschuwt voor de krachten die concentratie kan geven. Naar buiten gericht lijken het vermogens, voor samadhi zijn het hindernissen (Yoga Sutra 3.38, in sommige uitgaven 3.37). Wie bewustzijn gebruikt om iets in de wereld te bereiken, raakt van de weg af.
  • De Hatha Yoga Pradipika beschrijft shambhavi mudra als antar lakshya, bahir drishti: de aandacht binnen, de blik naar buiten (4.36). Binnen verankerd, met open ogen in de wereld.
  • De Bhagavad Gita stuurt Arjuna niet de grot in, maar het slagveld op. Yoga is vaardigheid in het handelen (2.50). Wat telt, is dat je handelt zonder vast te hangen aan de vrucht (2.47).
  • Swami Vivekananda noemt concentratie de sleutel tot alle kennis, ook in gewoon werk: wie zich beter concentreert, doet alles beter.
  • Swami Sivananda vatte zijn leer samen in zes woorden: dienen, liefhebben, geven, zuiveren, mediteren, realiseren. Meditatie staat tussen het werk in de wereld, niet ertegenover.
  • Sri Aurobindo zette 'Alle leven is yoga' boven zijn hoofdwerk. Je gaat naar binnen om het leven buiten te veranderen.

Ook buiten de yoga zag men het gevaar. De Tibetaanse leraar Chögyam Trungpa noemde het in 1973 spiritueel materialisme: het ego dat spiritualiteit gebruikt om zichzelf groter te maken.

Wat volgt daaruit? Het probleem is niet de richting naar buiten, maar het motief. Bewustzijn inzetten om iets te krijgen, houdt je vast. Bewustzijn dat binnen rust en van daaruit handelt, is volgens de bronnen net het doel. Daarom zijn karma yoga en bhakti yoga volwaardige wegen, ook al spelen ze zich af in de wereld. Kort gezegd: eerst naar binnen, dan vanuit binnen naar buiten.

Een kaart, geen belofte

Deze kaart ordent wat de bronnen beschrijven. Ze is geen bewijs, en niemand kan je turiya of het einde van karma beloven. Ze helpt je wel om te zien waar je oefening werkt, en of die je naar binnen brengt of naar buiten.

Zelf proberen

Een korte oefening van tien minuten, om de kaart in je lijf te voelen. Zit rechtop, ogen dicht.

  1. Twee minuten: luister naar alle geluiden om je heen, zonder ze te benoemen. Dat is de linkerrand van de kaart.
  2. Twee minuten: voel je lichaam, van de voeten tot de kruin.
  3. Twee minuten: volg je adem bij de neusgaten. Tel terug van 27 naar 1.
  4. Drie minuten: zie wat er opkomt aan gedachten en beelden. Volg ze niet, duw ze niet weg.
  5. Eén minuut: blijf bij het besef dat je dit allemaal waarneemt.

Voel je je duizelig of onrustig, open dan je ogen en stop. Op Oefenen vind je trataka en nadi shodhana met begeleiding op het scherm.

Bronnen

  1. Mandukya Upanishad, verzen 2-7 (de vier toestanden en turiya)
  2. Katha Upanishad 2.1.1 (de zintuigen naar buiten geboord, de blik naar binnen)
  3. Patañjali, Yoga Sutra 1.2, 1.32, 1.50, 2.10, 2.54, 3.38, 4.30 en 4.34
  4. Bhagavad Gita 2.20, 2.47, 2.50 en 15.8
  5. Hatha Yoga Pradipika 4.36 (shambhavi mudra)
  6. Swami Vivekananda, lezingen over concentratie (Complete Works)
  7. Swami Sivananda, zijn leer in zes woorden: serve, love, give, purify, meditate, realise
  8. Sri Aurobindo, The Synthesis of Yoga (motto: All life is yoga)
  9. Chögyam Trungpa, Cutting Through Spiritual Materialism (1973)
  10. Taittiriya Upanishad, Brahmananda Valli 1-5 (de schepping en de vijf kosha's)
  11. Ishvarakrishna, Samkhya Karika, verzen 3 en 39-42 (prakriti, purusha en het fijne lichaam)
  12. Björn Maroten, lesbord Van materie naar bewustzijn, gebruikt in zijn lessen in Diepenbeek

Verder in Fundament