Home / Kenniscentrum / Fundament
Fundament · wat yoga is en waar ze vandaan komtTantra, het weefgetouw onder de yoga
तन्त्रtantra
Chakra, kundalini, mudra, bandha, mantra, zelfs hatha yoga: bijna alles in een yogales komt uit de tantra's. En net wat vandaag tantra heet, komt er niet uit.
Bijna elk bijzonder woord in een yogales komt uit de tantra's: chakra, kundalini, nadi, mudra, bandha, mantra, nyasa. Ook hatha yoga, de yoga die je op je mat doet, is een kind van de tantra. De Finse leraar Miska Käppi, die al meer dan tien jaar in een levende tantrische lijn studeert, vat het zo samen: het enige in moderne yoga dat geen tantra is, is wat we nu tantra noemen.
De Bihar-lijn zegt hetzelfde op haar manier. Swami Satyananda schrijft in Meditations from the Tantras dat de belangrijkste meditatietechnieken hun oorsprong hebben in de tantra, en zijn handboek voor kriya yoga heet voluit A Systematic Course in the Ancient Tantric Techniques of Yoga and Kriya. Yoga nidra groeide uit nyasa, een tantrische oefening.
Het woord: een weefgetouw
De eerste betekenis van tantra in de Sanskrietwoordenboeken is een weefgetouw: het raam waarop je de draden spant voor je iets kunt weven. Het werkwoord tan betekent spannen, uitrekken. Al in de Atharva Veda staat een hymne over twee jonge vrouwen die samen aan één getouw weven, zonder ooit klaar te zijn. Het woord voor hun weefsel is tantra.
In de Bihar-lijn hoor je vaak een tweede uitleg: tan, uitbreiden, en trai, bevrijden. Tantra breidt het bewustzijn uit en bevrijdt de energie. Die uitleg is een lering, geen woordenboekbetekenis, maar ze vertelt goed waar het om gaat.
Käppi geeft het beeld van het weefgetouw een mooie betekenis. De waarheid zelf kun je niet zien of doorgeven. Om mensen te bereiken, moet ze gekleed worden: in verhalen, goden, tempels, rituelen en ook yogaoefeningen. Tantra is niet de kleding, maar de kennis van hoe je kleding maakt. De Kularnava Tantra is daar scherp over. Wie de geschriften kent maar niet weet waarvoor ze dienen, noemt ze een krassende kraai. En over yogi's die alleen hun kleren afleggen: ezels lopen ook naakt rond, zijn dat dan yogi's?
Hoe oud is tantra?
Satyananda schrijft dat tantra ouder is dan alle bestaande religies en pas duizenden jaren later met de Vedanta-filosofie verbonden werd. Historici kunnen dat niet aantonen. De oudste tantrische teksten die we hebben, dateren uit ongeveer de vijfde en zesde eeuw na Christus. Dat er oudere wortels zijn, is goed mogelijk, maar het blijft een overtuiging van de traditie, geen vaststaand feit.
Uitrusting voor een donkere tijd
Vanaf ongeveer 500 voor Christus spreken de Indiase teksten steeds vaker over een donkere tijd die eraan komt, de Kali Yuga. Vanaf de vijfde eeuw na Christus verandert de toon: ze is er. De Vishnu Purana beschrijft ze als een tijd waarin bezit rang geeft, de heilige draad iemand tot brahmaan maakt en mooie kleren voor waardigheid doorgaan.
De tantra's verbinden hun eigen lering uitdrukkelijk aan die tijd. De Mahanirvana Tantra (achttiende eeuw) geeft haar onderricht voor de mensen van de Kali Yuga, mensen zonder veel kracht. Volgens die visie zijn zij te zwak voor het oude ideaal van de kluizenaar, en is de gewone godsdienst te veel vervallen. Ze hebben een weg nodig die rechtstreeks werkt met het lichaam, de adem, de klank en de energie. Daarom krijgt de houding, die eerder een kleine rol speelde, steeds meer gewicht. En daarom raakten de Yoga Sutra's, die geen enkele houding beschrijven, een tijd uit beeld. Zie De Yoga Sutra's.
Vanaf de vijfde eeuw ging tantra de hele cultuur dragen, zowel in hindoeïstische als in boeddhistische vorm. Koningen steunden ze, grote tempels werkten als tantrische universiteiten, en gewone mensen met een gezin en een beroep konden ingewijd worden. Käppi noemt bijna alles wat we op de yogamat doen daarom winteruitrusting: gereedschap voor een donkere tijd.
Rond 1200: de bevroren leidingen
Hoe groot die wereld was, zie je aan Nalanda, een boeddhistisch klooster in wat nu de deelstaat Bihar is. Zo'n zevenhonderd jaar was het een van de grootste universiteiten ter wereld. De Chinese pelgrim Xuanzang, die er in de zevende eeuw studeerde, schrijft dat zeven tot acht op tien kandidaten aan de poort al werden teruggestuurd. Behalve boeddhisme studeerde men er de Veda's, geneeskunde, logica en grammatica.
Rond 1200 trokken de legers van de Turkse generaal Bakhtiyar Khalji door Bihar. Een Perzische kroniekschrijver noteerde het verhaal van een soldaat: ze vonden veel boeken, maar iedereen die ze had kunnen uitleggen, was al gedood. Binnen enkele generaties verdween het boeddhisme bijna volledig uit het land waar het ontstaan was.
Met de tantrische koninkrijken verdween ook de yoga van gewone mensen met een gezin en een beroep. De overgebleven yogi's trokken de bossen in en vormden broederschappen. Toen begon de tijd van hatha yoga.
Hatha: doe het zelf
Zolang de gemeenschap bloeide, ging je met een probleem in je prana naar een specialist, zoals je vandaag naar een arts gaat. Toen die wereld wegviel, moest je het zelf kunnen. Dat is het idee van hatha: wat de gemeenschap vroeger voor je deed, leer je zelf. Daarom is de Hatha Yoga Pradipika zo democratisch. Jong of oud, ziek of zwak, wie oefent zonder luiheid, slaagt (1.64). Succes komt niet van het kleed van een yogi of van erover praten, alleen van oefenen.
Hatha is tantra van begin tot eind. In de hatha-teksten staat ha voor de zon en tha voor de maan, en hun eenheid heet hatha. Zon en maan zijn Shakti en Shiva, de twee krachten waaruit volgens de tantra's alles bestaat. Die twee krachten zitten ook in jou. De Pradipika zegt zelf dat kundalini de basis is van alle tantra's (3.1). Zie De Hatha Yoga Pradipika en Kundalini en chakra's.
Wie gelooft dat de wereld alleen een illusie is, heeft weinig reden om te bestuderen hoe die illusie in elkaar zit. De yoga die iedereen kent, met haar werk aan lichaam en adem, heeft alleen zin binnen een filosofie die waarde ziet in de wereld. Die filosofie is tantra.
Hoe tantra een seksworkshop werd
De slechte naam van tantra begon tweehonderd jaar geleden, lang voor iemand in het westen de teksten echt gelezen had. Negentiende-eeuwse Europese geleerden herhaalden vooral elkaars afkeer. Monier Monier-Williams, die een van de beste Sanskrietwoordenboeken maakte, noemde tantra het laagste en meest verdorven stadium van het hindoeïsme.
John Woodroffe, een Britse rechter in Calcutta, brak met die traditie. Hij vertaalde de teksten samen met mensen die ze beoefenden, en was diep onder de indruk. In Amerika kreeg tantra intussen een seksuele naam via Pierre Bernard, die de kranten 'Oom the Omnipotent' noemden. In de jaren zestig en zeventig, midden in de seksuele revolutie, lazen westerlingen de tempelmuren met vrijende goden letterlijk. Zo ontstond wat nu neo-tantra heet.
Seks staat ook in de oude teksten, zoals bijna alles erin staat. Maar de klassieke tantra's geven geen technieken om seks prettiger te maken, en ook geen relatietips. Een seksueel ritueel bestaat wel, in enkele scholen. In het bekendste werk, de Tantraloka van Abhinavagupta (rond het jaar 1000), is het maar een van zes vormen van verering. Vier daarvan doe je alleen: in uiterlijk ritueel, in de geest, met de adem en met het lichaam. En het is alleen voor wie al jaren met de eigen energie werkt. Ook Satyananda schrijft dat tantra seks onder de juiste omstandigheden als middel kan gebruiken. De nadruk ligt op de juiste omstandigheden.
Energie laag in het lichaam opwekken en ze naar boven leiden: met adem, bandha's en mudra's. In Tibet werd dat tummo, het innerlijke vuur. Seksuele energie is maar een van de manieren, en een zeldzame. De andere methoden vullen veel meer bladzijden.
Rechterhand en linkerhand
In de meeste boeken lees je dat de rechterhand alles symbolisch doet en de linkerhand de taboes echt doorbreekt, of dat de ene witte en de andere zwarte magie is. Die morele indeling kwam naar het westen via de Britse oriëntalist Horace Hayman Wilson, die ze haalde uit een handboek van het rechterhandkamp. In de oudste Shaiva-teksten zijn rechts en links gewoon richtingen: twee gezichten van Shiva, een naar het zuiden en een naar het noorden.
In de lijn waarin Käppi studeert, is het verschil een kwestie van richting. De rechterhand keert zich naar de schepping: je leeft je leven, met werk, gezin en huis, als bijdrage aan wat ontstaat. De linkerhand keert terug naar de bron, en daarom verlaten veel van haar volgelingen de samenleving. Twee kanten van hetzelfde weefsel.
Bronnen
- Swami Satyananda, Meditations from the Tantras, voorwoord (Yoga Publications Trust)
- Swami Satyananda, A Systematic Course in the Ancient Tantric Techniques of Yoga and Kriya
- Hatha Yoga Pradipika 1.64 en 3.1, met commentaar van Swami Muktibodhananda
- Kularnava Tantra; Mahanirvana Tantra, vertaald door Arthur Avalon (John Woodroffe, 1913); Vishnu Purana boek 4
- Christopher Wallis, Tantra Illuminated (2013); Hugh Urban, Tantra: Sex, Secrecy, Politics, and Power in the Study of Religion (2003)
- Miska Käppi, video 'Almost Nothing About the Chakras Was What I Was Told' (YouTube)