Hoe we met de chakra's de mist in gingen

Er is wellicht geen onderdeel van de yoga waarover zoveel gezegd wordt, en waarover zo weinig klopt, als de chakra's. Het beeld dat iedereen kent, gaat zo: je hebt zeven chakra's van je stuitje tot je kruin, elk in een kleur van de regenboog, elk met een thema als overleven, seksualiteit of liefde. Raakt er een geblokkeerd, dan voel je dat in je leven, en een therapeut, een steen of een geurtje brengt ze weer in evenwicht.

Bijna niets daarvan komt uit de tantrische bronnen. Het is in de twintigste eeuw in elkaar gezet, laag na laag, door mensen die de teksten nooit beoefend hebben. En het doel is omgedraaid: van een instrument om het ik op te lossen, werd het een instrument om het ik te verbeteren.

Wat de bron zegt

Het chakrasysteem dat het westen kent, komt uit één tekst: de Shatchakra Nirupana, de beschrijving van de zes chakra's, geschreven door Purnananda in 1577. Wat daarin staat, is iets heel anders dan wat je in een yogales hoort.

• Zes, niet zeven. De duizendbladige lotus boven de kruin ligt voorbij de chakra's. En de zes zijn geen vaste wet: andere tantra's tellen er vier, vijf, negen of meer dan twintig, al naargelang de school en de oefening.
• Lotussen van klank. Elke chakra is een lotus, en op elk blad staat een letter van het Sanskrietalfabet. Tel je de bladeren op (4, 6, 10, 12, 16 en 2), dan kom je op vijftig: precies de vijftig letters. John Woodroffe vat het samen: het lichaam van kundalini bestaat uit de vijftig letters. Je lichaam wordt beschreven als klank.
• Lagen van de werkelijkheid. Elke lotus hoort bij een laag van de schepping: aarde, water, vuur, lucht, ruimte en geest. De onderste is de eindige wereld die je kunt aanraken, de bovenste raakt aan het oneindige. De chakra's zijn een kaart van de werkelijkheid, niet van je organen of je emoties.
• Rood, niet groen. De hartlotus is in de tekst rood, als de bandhuka-bloem. Er is geen regenboog.

Waarvoor het diende: oplossen, niet openen

Hier zit de grootste vergissing. In de oefening die de tekst beschrijft, stijgt kundalini door de lotussen, en in elke lotus neemt ze de laag van de werkelijkheid die daar woont weer in zich op. Aarde lost op in water, water in vuur, en zo verder, tot alleen bewustzijn overblijft. De tekst zegt het letterlijk: als alle letters zo zijn opgelost, zijn ook de zes chakra's opgelost.

Je opent je chakra's dus niet. Je haalt ze uit elkaar. Je draait de schepping in jezelf terug, tot er niets meer over is dan het bewustzijn waaruit ze voortkwam. Dat is laya, oplossing. Het is het tegendeel van een chakra die je 'in balans brengt' om beter te functioneren.

Hoe het misging, stap voor stap

1. 1919: een hoofdstuk zonder het boek. De Britse rechter John Woodroffe vertaalde de tekst in The Serpent Power. Hij werkte zorgvuldig en met mensen die de tantra beoefenden. Maar de Shatchakra Nirupana is maar het zesde hoofdstuk van een veel groter werk, de Shritattvachintamani. Het westen kreeg zijn chakra's als één hoofdstuk, losgescheurd uit een boek, en zonder de lijn van leraren die het moest uitleggen.
2. 1927: een helderziende geeft ze Engelse namen. De theosoof Charles Leadbeater beschreef in The Chakras wat hij met zijn helderziendheid zou zien: draaiende wielen aan de voorkant van het lichaam. Van hem komen de Engelse namen: root, sacral, solar plexus, heart, throat, brow, crown. Zijn bron was zijn eigen visioen, niet de tekst.
3. De geblokkeerde chakra. Het idee dat een chakra geblokkeerd kan raken en vrijgemaakt moet worden, komt volgens Miska Käppi uit het werk van Alice Bailey, een occultiste die beweerde dat haar boeken telepathisch werden ingegeven door een Tibetaanse meester. In de tantra's staat het niet.
4. 1932: de regenboog. Het oudste spoor van de regenboogkleuren vond historicus Kurt Leland in de lessen van Ivah Bergh Whitten, een kleurentherapeute in Los Angeles. Rood onderaan, violet bovenaan: mooi en logisch, maar uit een andere wereld dan de tantra.
5. 1932: de psychologie. In hetzelfde jaar gaf Carl Jung in Zürich een reeks lezingen over kundalini-yoga. Hij las de chakra's als fasen in de psychologische ontwikkeling van een mens. Dat was een boeiende lezing, maar het was zijn lezing. Vanaf dan werden de chakra's steeds meer een zaak van de psyche.
6. Jaren zestig en zeventig: Californië. In Esalen, een retraitecentrum aan de Californische kust, kwamen yoga, psychologie en de New Age samen. Daar groeiden de vaste betekenissen: overleven, seksualiteit, macht, liefde, communicatie, inzicht, verbondenheid. Leland dateert de geboorte van het moderne chakrasysteem in 1977, toen de psychotherapeut Ken Dychtwald regenboog en betekenissen samenbracht in zijn boek Bodymind. Leland toont dat die lijst de piramide van behoeften van de psycholoog Abraham Maslow volgt: van overleven onderaan tot zelfverwerkelijking bovenaan.
7. Daarna: de markt. Vanaf de jaren tachtig volgden de chakrastenen, de chakra-oliën, de chakrasessies, de chakratests en later de apps. Een systeem waarin je zelf een blokkade kunt hebben die een ander kan oplossen, verkoopt goed.

Zo werd in zestig jaar een precisie-instrument voor bewustzijn een kleurenkaart van je persoonlijkheid. Het hartchakra dat groen is en voor liefde staat, komt uit Californië, niet uit India.

Waarom het zo kon misgaan

Het is geen toeval. Dezelfde krachten die yoga, meditatie en tantra veranderden, veranderden ook de chakra's.

• Tekst zonder lijn. In de traditie leer je zo'n tekst van een leraar die hem zelf beoefend heeft. Het westen kreeg alleen de tekst, en vulde de lege plekken zelf in.
• Zien in plaats van oefenen. De eerste westerse uitleggers waren geen beoefenaars, maar helderzienden en occultisten. Wat zij zagen, verving wat de tekst zei.
• Psychologie in plaats van bewustzijn. Het westen las de chakra's door de bril van Jung en Maslow. Wat een kaart was van de lagen van de werkelijkheid, werd een kaart van je gevoelens en je behoeften.
• Verbeteren in plaats van oplossen. Een leer die het ik oplost, is moeilijk te verkopen. Een leer die het ik gezonder, rijker en gelukkiger maakt, verkoopt vanzelf. Het doel werd omgedraaid.
• Iets wat een ander voor je doet. In de tantra werk je jarenlang zelf aan je aandacht en je energie. In het moderne beeld ga je naar iemand die het voor je oplost. Dat maakt afhankelijk, en het slaat de oefening over.

Wat het je kost

Wie in het moderne beeld gelooft, gaat op zoek naar blokkades in zichzelf. Elke tegenslag wordt een chakra die niet in orde is, elke emotie een kleur die ontbreekt. Je blijft bezig met jezelf, terwijl de oefening je net voorbij jezelf wilde brengen. En wie zonder voorbereiding met kundalini aan de slag gaat omdat het in een weekend beloofd wordt, kan echt in de problemen komen. Daarom zijn de Bihar-boeken daar zo voorzichtig over.

Hoe de Bihar-lijn met chakra's werkt

In de Bihar-lijn zijn de chakra's geen thema's en geen blokkades, maar punten waarop je je aandacht leert richten, in een oefening die over jaren groeit. Ze liggen in de wervelkolom, niet aan de voorkant van het lichaam. Aan de voorkant liggen hun kshetram, de plaatsen waar je ze makkelijker voelt. Je begint bij ajna, het centrum van waarneming, zodat je kunt bekijken wat er opkomt zonder erdoor meegesleurd te worden. Je werkt met adem, mantra en concentratie, en je doet het zelf, onder begeleiding van een leraar. Zie Kundalini en de chakra's.

Bronnen

1. Purnananda, Shatchakra Nirupana (1577), vertaald door Arthur Avalon (John Woodroffe) in The Serpent Power (1919)
2. Kurt Leland, Rainbow Body: A History of the Western Chakra System from Blavatsky to Brennan (Ibis Press, 2016)
3. Charles W. Leadbeater, The Chakras (Theosophical Publishing House, 1927)
4. C.G. Jung, The Psychology of Kundalini Yoga, seminarie uit 1932 (Princeton University Press, 1996)
5. Ken Dychtwald, Bodymind (1977)
6. Miska Käppi, video 'Almost Nothing About the Chakras Was What I Was Told' (YouTube)
7. Swami Satyananda, Kundalini Tantra en Taming the Kundalini (Yoga Publications Trust)

Verder in Fundament

योगWat is yoga?Drie klassieke bronnen, drie definities. Geen ervan gaat over lenigheid.परम्पराKlassieke en moderne yogaWat we bedoelen met klassiek, waarom we ons afzetten tegen veel moderne vormen, en waar we zelf voorzichtig moeten zijn.गुरु परम्पराDe lijn: Sivananda, Satyananda, NiranjananandaVan Rishikesh naar Munger: wie de kennis doorgaf die op deze site centraal staat, en hoe Shantaram Yoga zich daartoe verhoudt.